อุปกรณ์และเฟอร์นิเจอร์ · อ่าน 13 นาที
ตู้ดูดควันห้องปฏิบัติการ เลือกอย่างไร งบประมาณขึ้นกับอะไร
เปรียบเทียบตู้ดูดควันสารเคมีแบบต่อท่อกับแบบไม่ต่อท่อสำหรับโรงเรียน ข้อกำหนดการติดตั้ง การทดสอบ การบำรุงรักษา ปัจจัยต้นทุน และเช็กลิสต์ก่อนจัดซื้อ
โดย ทีมงาน Charleston Education · เผยแพร่ · Read this guide in English

ตู้ดูดควันเป็นอุปกรณ์ความปลอดภัยสำคัญที่สุดชิ้นหนึ่งในห้องเคมีของโรงเรียน และเป็นรายการที่ฝ่ายจัดซื้อถามถึงมากที่สุด ราคาแต่ละรุ่นต่างกันมาก และงบที่ต้องตั้งจริงยังรวมงานท่อ งานหลังคา และค่าบำรุงรักษาตลอดอายุการใช้งาน นอกเหนือจากตัวตู้ บทความนี้เปรียบเทียบตู้ดูดควันสารเคมีแบบต่อท่อกับแบบไม่ต่อท่อ อธิบายข้อกำหนดการติดตั้ง การทดสอบ และปัจจัยที่กำหนดราคา เพื่อให้ผู้อำนวยการ หัวหน้ากลุ่มสาระวิทยาศาสตร์ และฝ่ายอาคารสถานที่เปรียบเทียบทางเลือกและตั้งงบประมาณได้ถูกต้อง
ตู้ดูดควันทำหน้าที่อะไร
ตู้ดูดควันดึงอากาศในห้องเข้าทางช่องเปิดด้านหน้าตู้ เพื่อกักไอระเหย ควัน และก๊าซจากการทดลองไว้ ไม่ให้ออกมาถึงผู้ใช้งาน จากนั้นจะระบายอากาศออกนอกอาคาร หรือกรองผ่านฟิลเตอร์แล้วปล่อยกลับเข้าห้อง แล้วแต่ประเภทของตู้ ประสิทธิภาพของตู้ดูจากสองค่าหลัก คือความเร็วลมที่หน้าตู้ (face velocity) และการกักเก็บอากาศ (containment) ทั้งสองค่าต้องทดสอบตามมาตรฐานตอนส่งมอบงาน และตรวจซ้ำเป็นระยะ
ในยุโรปและโรงเรียนนานาชาติ มาตรฐานที่อ้างอิงกันแพร่หลายคือ BS EN 14175 ครอบคลุมการออกแบบ การทดสอบแบบ และการทดสอบหน้างาน สำหรับการใช้งานในโรงเรียน หลายแห่งอ้างอิงคำแนะนำของ CLEAPSS ที่มีเอกสารเรื่องตู้ดูดควันในโรงเรียนโดยเฉพาะ ก่อนนำตัวเลขเกณฑ์ไปเขียนสเปก ควรตรวจสอบกับมาตรฐานและเอกสารฉบับล่าสุดอีกครั้ง
แบบต่อท่อ กับแบบไม่ต่อท่อที่ใช้ฟิลเตอร์
ตู้ดูดควันแบบต่อท่อ (Ducted)
ตู้แบบต่อท่อดูดอากาศผ่านท่อลมไปยังพัดลมดูดอากาศ แล้วปล่อยออกนอกอาคาร ส่วนใหญ่ปล่อยทางหลังคา
ข้อดี
- ระบายสารเคมีได้หลากหลายชนิดออกนอกอาคาร โดยไม่ต้องจับคู่สารกับฟิลเตอร์
- เหมาะกับห้องเคมีที่ทดลองหลากหลายและใช้งานบ่อย
- ไม่มีค่าเปลี่ยนฟิลเตอร์เป็นประจำ
ข้อพิจารณา
- ต้องมีงานท่อลม งานเจาะหลังคาหรือผนัง และพัดลม ต้นทุนติดตั้งจึงสูงกว่า
- ต้องวางตำแหน่งตู้ให้สัมพันธ์กับเส้นทางท่อ ซึ่งอาคารเดิมบางแห่งทำได้ยาก
- ตู้ดึงอากาศที่ปรับอุณหภูมิแล้วออกจากห้อง ระบบปรับอากาศจึงรับภาระเพิ่ม และต้องคำนวณอากาศชดเชย
ตู้ดูดควันแบบไม่ต่อท่อ (Ductless / Filtered)
ตู้แบบไม่ต่อท่อดูดอากาศผ่านฟิลเตอร์ เช่น ฟิลเตอร์คาร์บอนกัมมันต์ แล้วปล่อยอากาศที่กรองแล้วกลับเข้าห้อง
ข้อดี
- ติดตั้งง่ายและเร็ว ไม่ต้องเจาะหลังคาหรือเดินท่อยาว
- ย้ายตำแหน่งได้ เหมาะกับอาคารเช่าหรืออาคารที่เดินท่อไม่ได้
- ไม่ดึงอากาศเย็นออกจากห้อง
ข้อพิจารณา
- ต้องเลือกฟิลเตอร์ให้ตรงกับชนิดสารเคมีที่ใช้ และฟิลเตอร์กรองไม่ได้ทุกสาร
- มีค่าเปลี่ยนฟิลเตอร์ต่อเนื่อง และต้องมีระบบติดตามว่าฟิลเตอร์อิ่มตัวเมื่อใด
- ต้องบริหารจัดการอย่างเข้มงวด เช่น บันทึกรายการสารเคมีที่ใช้ในตู้ และอบรมครูกับเจ้าหน้าที่ห้องปฏิบัติการ
แบบไหนเหมาะกับห้องเคมีของโรงเรียน
ห้องเคมีระดับมัธยมที่ทดลองหลายแบบตลอดปีมักเหมาะกับตู้แบบต่อท่อ ซึ่งปลอดภัยกว่าและคุ้มค่ากว่าในระยะยาว เพราะไม่ต้องจำกัดชนิดสารเคมีตามฟิลเตอร์ ส่วนตู้แบบไม่ต่อท่ออาจเหมาะกับงานเฉพาะ เช่น ห้องเตรียมการที่ใช้สารไม่กี่ชนิด ห้องที่เดินท่อไม่ได้ หรือใช้ชั่วคราวระหว่างรอปรับปรุงอาคาร
ก่อนตัดสินใจ ควรให้หัวหน้ากลุ่มสาระวิทยาศาสตร์ทำรายการสารเคมีและการทดลองที่จะใช้ในตู้ แล้วขอให้ผู้ผลิตยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษรว่าตู้และฟิลเตอร์ที่เสนอรองรับการใช้งานเหล่านั้น
ข้อกำหนดการติดตั้ง
ประสิทธิภาพของตู้ดูดควันขึ้นกับการติดตั้งไม่น้อยไปกว่าตัวตู้ เรื่องที่ต้องวางแผนตั้งแต่ขั้นออกแบบมีดังนี้
งานท่อลม (Ductwork)
ท่อลมควรใช้วัสดุทนสารเคมี เดินท่อให้สั้นและมีข้องอน้อยที่สุดเพื่อลดแรงต้านลม ตู้แต่ละตู้ควรมีท่อของตัวเอง หากจะต่อท่อร่วมกัน ต้องให้วิศวกรออกแบบระบบอย่างรอบคอบ
งานเจาะหลังคาหรือผนัง
จุดปล่อยอากาศต้องอยู่ในตำแหน่งที่อากาศเสียไม่ย้อนกลับเข้าอาคารทางช่องรับอากาศหรือหน้าต่าง รอยเจาะหลังคาต้องกันซึมให้ดี โดยเฉพาะช่วงฤดูฝนของไทย และควรประสานกับฝ่ายอาคารสถานที่เรื่องโครงสร้างและการรับประกันหลังคาเดิม
อากาศชดเชย (Make-up air)
เมื่อตู้ดูดอากาศออกจากห้อง ต้องมีอากาศเข้ามาแทน หากห้องปิดสนิทหรืออากาศชดเชยไม่พอ ตู้จะดูดลมได้ไม่เต็มที่ และอาจทำให้ประตูเปิดยากหรือลมไหลย้อน ตำแหน่งหัวจ่ายแอร์และประตูก็มีผลด้วย เพราะลมที่ปะทะหน้าตู้อาจรบกวนการกักเก็บอากาศ
งานระบบประกอบ
ระบุให้ชัดว่าภายในตู้ต้องมีไฟส่องสว่าง ปลั๊กไฟ ก๊อกน้ำ อ่างล้าง หรือวาล์วแก๊สหรือไม่ รวมถึงอุปกรณ์แจ้งเตือนเมื่อการไหลของอากาศต่ำกว่าเกณฑ์ อุปกรณ์แจ้งเตือนนี้ควรมีในทุกตู้
การบำรุงรักษาและการทดสอบ
- ทดสอบตอนส่งมอบงาน ควรวัดความเร็วลมหน้าตู้และทดสอบการกักเก็บอากาศตามมาตรฐาน BS EN 14175 พร้อมรายงานผลเป็นเอกสาร ก่อนตรวจรับงานและจ่ายงวดสุดท้าย
- ทดสอบเป็นระยะ กำหนดรอบทดสอบซ้ำตามคำแนะนำของมาตรฐานและ CLEAPSS โดยทั่วไปอย่างน้อยปีละครั้ง แต่ควรตรวจสอบรอบที่แนะนำกับเอกสารฉบับล่าสุด และติดป้ายวันที่ทดสอบไว้ที่ตู้
- เปลี่ยนฟิลเตอร์ ตู้แบบไม่ต่อท่อต้องเปลี่ยนฟิลเตอร์ตามรอบที่ผู้ผลิตกำหนด หรือเมื่อระบบตรวจจับแจ้งเตือน ควรตั้งงบรายปีสำหรับรายการนี้ไว้ตั้งแต่ต้น
- ตรวจพัดลมและท่อ ตู้แบบต่อท่อควรตรวจสภาพพัดลม สายพาน และรอยรั่วของท่อเป็นประจำ
- การใช้งานประจำวัน อบรมครูให้เลื่อนกระจกหน้าตู้ไว้ที่ระดับที่กำหนด ไม่วางของขวางช่องลม และไม่ใช้ตู้เป็นที่เก็บสารเคมี
ปัจจัยต้นทุนตู้ดูดควันห้องปฏิบัติการ
ใช้ตารางนี้ประกอบการตั้งงบและเขียนสเปกให้ครบ ตัวเลขที่แน่นอนจะอยู่ในใบเสนอราคาคงที่หลังสำรวจหน้างาน
| ปัจจัย | ทำไมจึงสำคัญ | วิธีควบคุมงบ |
|---|---|---|
| ตู้แบบต่อท่อ (เฉพาะตัวตู้) | ขนาดและสเปกของตู้เป็นต้นทุนหลัก | เลือกขนาดตามจำนวนนักเรียนที่ใช้งานจริง |
| งานท่อลม พัดลม และงานเจาะหลังคา | ท่อยิ่งยาวหรือผ่านหลายชั้น งานยิ่งเพิ่มมาก | วางตู้ใกล้ผนังภายนอกหรือแนวท่อที่สั้นที่สุด |
| ตู้แบบไม่ต่อท่อ (ใช้ฟิลเตอร์) | ติดตั้งง่ายกว่า แต่มีค่าฟิลเตอร์ตลอดอายุการใช้งาน | ใช้เมื่อรายการสารเคมีชัดเจนและควบคุมได้ |
| ฟิลเตอร์สำหรับเปลี่ยน | ขึ้นกับชนิดสารเคมีและความถี่การใช้งาน | ขอให้ระบุค่าฟิลเตอร์และรอบเปลี่ยนในใบเสนอราคา |
| การทดสอบตามมาตรฐาน BS EN 14175 | ต้องทำก่อนส่งมอบและทดสอบซ้ำเป็นระยะ | รวมการทดสอบครั้งแรกไว้ในสัญญาตั้งแต่ต้น |
ระยะเวลาผลิต นำเข้า และติดตั้งรวมงานท่อ ขึ้นอยู่กับรุ่นที่เลือกและสภาพหน้างาน จึงควรอนุมัติแบบและสั่งผลิตล่วงหน้า แล้ววางแผนงานติดตั้งร่วมกับผู้รับเหมา
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เทียบแค่ราคาตัวตู้ ไม่รวมงานท่อ งานหลังคา และระบบอากาศชดเชย
- เลือกตู้แบบไม่ต่อท่อก่อนตรวจว่าฟิลเตอร์รองรับสารเคมีในรายการหรือไม่
- วางตู้ใกล้ประตู ทางเดิน หรือหัวจ่ายแอร์ จนลมรบกวนการกักเก็บอากาศ
- ไม่กำหนดให้ทดสอบตามมาตรฐานก่อนตรวจรับงาน
- ไม่ตั้งงบประมาณรายปีสำหรับการทดสอบและการเปลี่ยนฟิลเตอร์
เช็กลิสต์ก่อนจัดซื้อตู้ดูดควัน
- ทำรายการสารเคมีและการทดลองที่จะใช้ในตู้
- เลือกว่าจะใช้ตู้แบบต่อท่อหรือไม่ต่อท่อ พร้อมเหตุผล
- ตรวจเส้นทางท่อและจุดปล่อยอากาศร่วมกับฝ่ายอาคารสถานที่
- คำนวณอากาศชดเชยและผลต่อระบบปรับอากาศ
- ระบุมาตรฐาน BS EN 14175 และการทดสอบหน้างานไว้ใน TOR
- ระบุอุปกรณ์แจ้งเตือนการไหลของอากาศและงานระบบภายในตู้
- ขอใบเสนอราคาที่แยกค่าตู้ ค่างานท่อ ค่าติดตั้ง และค่าทดสอบ
- ตั้งงบประมาณรายปีสำหรับการบำรุงรักษาและฟิลเตอร์
- วางแผนอบรมครูและเจ้าหน้าที่ห้องปฏิบัติการก่อนเริ่มใช้งาน
สรุป
เวลาเลือกตู้ดูดควันสารเคมีสำหรับโรงเรียน นอกจากรุ่นและราคาแล้ว ต้องดูการใช้งานจริง สภาพอาคาร งานติดตั้ง และค่าบำรุงรักษาตลอดอายุการใช้งานด้วย ห้องเคมีที่ใช้งานหลากหลายมักเหมาะกับตู้แบบต่อท่อซึ่งปลอดภัยกว่า ส่วนตู้แบบไม่ต่อท่อเหมาะกับกรณีเฉพาะที่โรงเรียนจัดการฟิลเตอร์ได้อย่างเป็นระบบ ไม่ว่าจะเลือกแบบใด ควรเขียนสเปกอ้างอิงมาตรฐาน และกำหนดให้ทดสอบก่อนส่งมอบงานทุกครั้ง
หากกำลังวางแผนห้องเคมีทั้งห้อง อ่านเพิ่มเติมเรื่อง โต๊ะปฏิบัติการวิทยาศาสตร์และการตั้งราคากลาง ได้ หรือดูบริการ ออกแบบและติดตั้งห้องปฏิบัติการวิทยาศาสตร์ ของเรา และตัวอย่าง ผลงานโรงเรียน ที่ผ่านมา สำหรับคำแนะนำที่ตรงกับอาคารของโรงเรียนคุณ Charleston Education มี บริการสำรวจและประเมินพื้นที่ฟรี ทีมงานจะเข้าดูหน้างาน ตรวจเส้นทางท่อ และจัดทำช่วงงบประมาณสำหรับเสนอคณะกรรมการ โดยไม่มีข้อผูกมัด
บริการที่เกี่ยวข้อง: ห้องปฏิบัติการวิทยาศาสตร์

เกี่ยวกับผู้เขียน: ทีมงาน Charleston Education
ทีม Charleston Education ออกแบบ จัดหา และติดตั้งห้องปฏิบัติการวิทยาศาสตร์และพื้นที่การเรียนรู้ให้โรงเรียนนานาชาติทั่วประเทศไทย โดยใช้เฟอร์นิเจอร์จาก SB Labs (อังกฤษ) BFX (ออสเตรเลีย) และเฟอร์นิเจอร์แบรนด์ของเราเอง
